Славните југословенски режисери Горан Марковиќ и Рајко Грлиќ, некогашни колеги од славната Прашка школа, промовираа заедничка книга. Се работи за збирка колумни од порталот „Велике приче“, кои, преку приказни за филмот, уметноста, актуелните настани и животот воопшто, претставуваат политички релевантно и многу прецизно сведоштво за времето во кое живееме.
„Беше доста лесно да ги убедам. Бевме на премиерата на филмот на Рајко во Дом синдиката во многу добро друштво, со Анте Томиќ и Борис Исаковиќ, па го искористив тоа за да извршам сериозен притисок врз Рајко. Подготовката траеше подолго потоа. Мислам дека оваа книга ќе има вредност во иднина што можеби не ја чувствуваме денес. Го прочитав овој ракопис три пати – бев во е-поштата за време на нивната преписка, па ги подготвив тие текстови за печатење, а потоа ги прочитав на веб-страницата – и тие навистина претставуваат првокласно сведоштво и за историчарите. Ќе видите дека тука има толку многу историја, толку многу политика, толку многу уметност, раскажување приказни, многу добри приказни. Мислам дека многу брзо ќе сфатиме дека ова е многу вредна книга од двајца режисери со најдобри биографии. Многу ми е жал што оваа преписка е прекината. Но, ќе видиме како ќе се снајдеме тука, иако ни недостига Анте, но мислам дека постои можност преписката да продолжи.“ – вели уредникот на „Недељник“, Вељко Лалиќ.
Рајко Грлиќ признава дека на почетокот му било невообичаено јавно да се допишува со добар пријател.
„Првата реакција беше „не, благодарам“, бидејќи како можеш да му угодиш на некого од страна, а во исто време да имаш интимна врска со човек со кого треба јавно да се допишуваш. Се познаваме повеќе од 60 години, па на почетокот беше тешко да ја артикулираме рамнотежата во нашите глави. Но, Вељко си играше со егото на нашиот старец. Тоа е најлесната игра на светот. Го бодеш егото и велиш „ти можеш да го направиш тоа“, а потоа егото отстапува место на разумот. Мислам дека најтешко беше да се најде тон, бидејќи од една страна, тоа е интимна преписка, од друга страна, одиш во парк и се покажуваш под палтото. Најтешко ни беше да го најдеме односот помеѓу приватното и јавното. Откако го најдовме, сакав да го читам.
Горан Марковиќ се согласи со својот пријател за тешкотиите во наоѓањето на вистинската рамнотежа помеѓу јавното и приватното.
„Ако сакате да биде јавно, тогаш секогаш сте ограничени од разни размислувања и обврски – дека треба да биде напишано, граматички правилно, стилски добро, но тоа не е она што му го пишувате на пријател, тогаш навистина не ви е грижа за стилот или граматиката. Мислам дека го надминавме тоа и дека личното ниво остана, и дека повторно допревме до некои работи што се општи и што нè засегаат. Ние двајцата имаме многу чуден, добар, прекрасен однос, а тоа е дека воопшто не сме поврзани преку филмот, не сме поврзани преку естетиката, најмногу сме поврзани преку етиката. Шеесет години сме на иста страна, се бориме за истите работи. Тој ме поддржуваше во последниот период и тоа е најважната димензија на нашиот однос и мислам дека тоа е сосема јасно видливо во книгата.“ Уредникот на Недељник истакна дека се чувствува исклучително добро во писмата дека сме една клима.
„Преписката на Горан и Рајко е убедливо најчитана, ние ги имаме тие информации. Горан ми раскажа како сето тоа е еден вид раскажување приказни и како сите ние раскажуваме приказни на различни начини, но навистина ја ценам нивната работа, филмот, најмногу сега. Со Рајко, во тој сегмент од приказната од Охајо, можете да видите дека никој не ја напуштил својата земја и регион, сите ние зборуваме ист јазик – 30 милиони луѓе во светот денес можат да го разберат српско-хрватскиот јазик, немаме поголем ресурс од јазикот.“
Зборувајќи за книгата, Горан Марковиќ и Рајко Грлиќ раскажаа и многу анегдоти за филмот и литературата. Дознавме, меѓу другото, како тие одговараат на прашањето за значењето на творештвото денес и што го сметаат за свое најголемо богатство кога станува збор за кариерата на која го посветиле својот живот.
„Со еден збор – го поминав животот играјќи. Тоа е веројатно најголемата вредност што можев да ја заработам. Од петнаесетгодишна возраст, кога го направив мојот прв филм, успеав да живеам и за и од глумата. Нема поголема среќа и слобода. И потоа дојдовме до овие доцни, груби години и, тоа е вредноста на оваа книга, повеќе не мораме никому да му угодуваме. Имаме свои животи и сме испуштиле некои реченици од нас, кои не се плашиме дека може да бидат погрешно разбрани. Таа слобода што можеме да си ја дозволиме преку пишаниот збор е веројатно најголемата вредност на оваа брошура. Мислам дека книгата е повредна од тоа неделно пишување, има ритам што е добар – топло-ладно, црно-бело“, рече Грлиќ, а Горан Марковиќ додаде на тоа:
„Целиот живот се плашев од литературата и секогаш им велев на актерите: „Немојте, толку е театарска или литературна“. Не верував во литературата, секогаш верував во кинематографскиот израз. И за време на мојата работа дојдов до заклучок дека е многу поважно ликот или актерот да го кријат она што го чувствувам отколку да го покажам и тоа е многу важно бидејќи има многу актери кои покажуваат чувства, а луѓето ретко покажуваат чувства. Кога го открив тоа, се префрлив на описи на самото дејство, настанот, а помалку на чувствата што требаше да стојат зад него. А во литературата може да се зборува многу повеќе за чувствата на луѓето, згора на тоа. Никогаш не верував дека можам да напишам нешто, бидејќи мислев дека литературата е нешто непријателско кон филмот. Но, како што излегоа неколку мои мали книги, почнав да ги ценам зборовите и открив дека во нашиот филмски бизнис зборовите се подеднакво важни и дека мора постојано да ги запишуваш работите. Рајко ми рече дека запишува на телефон кога нешто му паѓа на ум. Зборовите се важни и тие стануваат сценарио. Го подготвуваш филмот, разговараш со актерите и сè што влегува во сценариото и на крајот целиот филм е во зборовите. Не се вели дека на филмот не му требаат зборови. Напротив. Така се помирив со литературата и со идејата дека можам да напишам нешто и во тој непријателски жанр, а потоа ги напишав тие неколку брошури кои исто така имаа влијание врз тоа што чувствував до тој точка. Тоа беше многу важно за мене.“
Филмовите се најдобрите записи за времето, продолжи Горан Марковиќ.
„Кога гледате филм, забележувате како луѓето биле облечени, како се изразувале, како се однесувале, каков бил нивниот говор, какви реченични структури користеле, како изгледале градовите. Филмовите се најдобриот запис за времето во кое биле направени, без оглед на уметничкиот аспект на нештата. Ако филмовите сè уште функционираат, ако второто ниво, уметничкото, сè уште функционира, тогаш тоа е многу вредно. Значи, филмовите се многу важни за записот за времето во кое биле направени.“
Рајко се согласи со својот пријател.
„Мислам дека за некои археолози од тоа време, еден ден, филмот е најдобриот извор за тоа како, да речеме, во 1947 година, луѓето оделе, како биле облечени, што јаделе. Целиот тој слој на реалност што го носат филмовите останува како талог на времето што може да се прочита. Во Хрватска не реставрираат филмови, тоа е единствената земја од поранешните југословенски држави што не реставрира филмови. Мислам дека некоја тајна, свесна или несвесна цел е да се уништи тоа време, бидејќи тогаш е полесно да се манипулира. Филмовите се печати на времето со кои не можете да манипулирате, еден ден ќе станат документарни филмови. Секој игран филм сака да биде документарен, времето го претвора во документ, без разлика дали е добар или лош. Филмовите се злобни работи, тие оставаат траги не само врз нас кои ги направивме, туку и траги од времето во кое ги направивме, а Горан и јас ги потопувавме нашите херои во тоа време и простор. Ни се чинеше дека овие луѓе не можат да живеат во воздухот и дека постојано се во некаков конфликт со околината, просторот и времето, па затоа филмот беше бесконечно важен. И имавме среќа што живеевме во време во кое беше навистина важен. Затоа што, повеќе не е важен, умира, исчезнува.“