РЕЦЕНЗИЈА: „Татко“ – потресно сведоштво за кршливоста, смртноста и вредноста на човечкото паметење

Емин АЗЕМИ

Кога просторор на публиката ќе потоне во мрак и над сцената на Албанскиот театар ќе се запали првото светло на проекторот, гледачот не се соочува со едноставен линеарен расказ, туку е поканет на потресна екскурзија во внатрешноста на едно сеќавање што се распаѓа. Претставата „Таткото“ на Флоријан Зелер, проект на Продукцијата „Театар на еден актер“, под режисерската палка на Иван Поповски, храбро одбива да ја толкува Алцхајмеровата болест или како алатка за производство на евтин сентиментализам. Напротив, оваа претстава ја издигнува сцената на ниво на постмодерна лабораторија, каде што испарувањето на меморијата се изедначува со постепеното губење на човечкото битие. Во ова интимно бојно поле, креацијата на актерот Бајруш Мјаку ги надминува границите на обичната игра. Таа доаѓа како моќен сценски амалгам кој со високо уметничко достоинство крунисува актерска кариера долга повеќе од пет децении.

Текстот на оваа претстава е заснован на амблематичното дело „Le Père“ (Таткото) на Флоријан Зелер, кое се занимава со декомпозиција на односите во семејното јадро под притисок на заборавот. Запишаниот збор доаѓа како ритмична драматика што му се прилагодува на дишењето на сцената. Препевот (преводот на албански) на Екрем Баша успева да ја зачува тежината на краткиот француски збор, давајќи му на дијалогот каденца на изговор што ја избегнува претераната театарска ораторика. Иако се зачувани главните географски јазли поставени од авторот (како Париз или Лондон), текстот претрпува длабока драматуршка адаптација. Тој пулсира со нијансите на интимноста помеѓу родител и дете што одговара на нашиот културен сензибилитет, правејќи психолошкото дистанцирање на ликот да се доживее како блиска семејна трагедија, а не како некој далечен европски настан.

Фабулата на драмата

Во центарот на драмата е Андре, осумдесетгодишен маж, кој доживува бавно, но неизбежно губење на меморијата и на својот идентитет како последица на Алцхајмеровата болест. Фабулата не следи традиционална наративна линија, туку е изградена како скршен мозаик. Неговата ќерка, Ана, очајно се обидува да најде негувателка која тој ќе ја прифати, додека истовремено се соочува со тензиите што оваа ситуација ги создава во нејзиниот личен живот. Работите се комплицираат кога во станот почнуваат да се појавуваат непознати луѓе кои тврдат дека се членови на неговото семејство, мебелот почнува да исчезнува, а временските линии се заплеткуваат. Содржината на драмата е, всушност, психолошки трилер: гледачот не го гледа настанот од надвор, туку го доживува од внатрешноста на умот на Андре, притоа никогаш не бидејќи сигурен што е реалност, а што илузија.

Флоријан Зелер ја напиша оваа драма во 2012 година, воден од два главни мотиви. Првиот е поврзан со неговото лично искуство, бидејќи израснал со неговата баба, која за него ја имала улогата на мајка. Кога тој имал само петнаесет години, таа почнала да страда од деменција. Тој одблизу го видел болниот процес на тоа како една сакана личност ја губи ориентацијата и претрпува параноични трансформации, каде што нејзината опсесија со автомобилот драматуршки се преточила во опсесијата на Андре со рачниот часовник. Второ, Зелер го напиша ова дело специјално за големиот француски актер Робер Хирш, кој во тоа време имаше осумдесет и осум години. Тој сакаше тело, глас и сценско присуство што ја носи тежината на возраста и авторитетот, за потоа тој авторитет да го скрши на сцената.

Кога Зелер ја напиша драмата на почетокот на 2010-тите години, светот се соочуваше со длабока демографска и социјална криза: стареење на населението и алармантен пораст на невродегенеративните болести. Зелер сакаше да ја пренесе пораката дека губењето на меморијата не е едноставно медицински проблем, туку психо-социјална деградација на поединецот. Тој сакаше публиката не само да чувствува сожалување, туку и самата да помине низ тој лавиринт. Драмата погоди многу чувствителна социјална точка, а тоа е кризата на грижата и негувателството. Таа ги одразува вината, психолошкиот замор и крстопатот на новата генерација, кои се наоѓаат заглавени меѓу сопствениот живот и обврската да се грижат за своите болни родители. Зелер ја соблече оваа тема од табуата, покажувајќи дека деменцијата може да ја претвори семејната љубов во бојно поле на тензии и несвесно насилство.

Театролошкиот паралелизам помеѓу Робер Хирш и Бајруш Мјаку

Театролошкиот паралелизам меѓу Робер Хирш и Бајруш Мјаку претставува редок настан во естетскиот код на театарот и не е само обична коинциденција на кастингот. Напротив, морфологијата на актерот и тежината на возраста се претвораат во чиста драматуршка содржина. Кога Флоријан Зелер ја напиша драмата за Хирш, тој го бараше токму она што Продукцијата „Театар на еден Актер“ го најде кај Бајруш Мјаку: жива сценска институција, актер-столб врз чие тело може да се изгради трагедијата на соблекувањето на авторитетот. Овој паралелизам се гради врз три главни слоја:

Прво, функцијата на улогата како уметнички тестамент. За Робер Хирш, улогата на Андре дојде како крунисување на една колосална седумдецениска кариера. На речиси идентичен начин, за Бајруш Мјаку, оваа претстава дојде како намерен личен избор за да се заокружи едно уметничко патување од повеќе од пет децении на сцената. Овој факт создава извонреден емотивен набој во салата. Публиката ја чувствува тежината на самата историја на театарот што се одвива преку меморијата на еден актер-ветеран.

Второ, деконструкција на сценскиот авторитет. Робер Хирш беше познат по својата совршена дикција, шарм и сценско присуство што наметнуваше итен респект. Зелер ја напиша драмата токму за да покаже како еден брилијантен ум, кога ќе влезе во кожата на лик кој има проблем со меморијата, им се предава на хаосот. Бајруш Мјаку го носи истиот код во нашиот театар. Тој е познат по улоги со силен карактер, мажи со монолитен авторитет, со баритонски глас и игра со тешка интелектуална тежина. Режијата го користи токму тој багаж на Мјаку: кршењето на Андре е толку потресно затоа што тоа е кршење на актер кој гледачот е навикнат секогаш да го гледа триумфален и суверен на сцената.

Трето, пластичноста на телото што се враќа во дете. Хирш имаше физичка експресивност што ја задржа и во длабока старост. Мјаку, од друга страна, покажува зачудувачка пластичност на сцената, користејќи го гротескното како очајна маска за да го сокрие заборавот. Двата актери, во финалната сцена, го достигнуваат истиот егзистенцијален катарзис. Тие се соблекуваат од секаква техничка или вештачка заштита и физички се претвораат во бебиња кои ја бараат мајка си, докажувајќи дека како Хирш во Париз, така и Мјаку во Скопје, ја користеле истата методологија на светиот актер на Гротовски: саможртва и целосно духовно соблекување пред публиката.

Во театролошки аспект, претставата се позиционира на границите на модерната драма на идентитетот, каде што жанрот на психолошката драма се крши за да се претвори во метатеатарска структура. Јазикот овде ја губи својата традиционална комуникациска функција и поприма чисти карактеристики на театарот на апсурдот од пинтеровски тип. Зборовите и фразите веќе не служат како инструменти за градење мостови на разбирање меѓу субјектите, туку се претвораат во погрешни равенки, моментални заборави и механички повторувања. Оваа јазична фрагментираност сведочи за целосниот неуспех на умот да го фати објективното време. Разговорите се претвораат во затворени јамки во кои ликот е блокиран, претворајќи го сценскиот говор од изразно средство во вербален кафез каде што ликот очајно се бори да ги најде имињата на луѓето што го опкружуваат.

Режисерската партитура на Иван Поповски

Најголемата иновација на Иван Поповски лежи во тоталното дистанцирање од вообичаените психолошки, линеарни или кинематографски пристапи кои често го карактеризираат инсценирањето на ова дело на светските сцени. Поповски не ни дозволува да го набљудуваме главниот лик од надвор, со комоција на „здрав гледач“ кој едноставно врши медицински преглед на еден случај со деменција. Преку техниките на постдрамскиот театар, тој ја поместува гледната точка во внатрешноста на окото на Андре. Режисерот манипулира со нашата перцепција: ние го гледаме она што го гледа Андре, ги слушаме неговите сомнежи и принудени сме да ја споделиме истата дезориентација, претворајќи ја театарската сала од простор за набљудување во простор на соучесништво и заедничка анксиозност.

Режијата применува радикално кршење на секое правило на линеарноста и на конвенционалниот театарски хронотоп. Сценското време не тече нанапред, тоа игра според нерегуларните правила на оштетените синапси на Андре, каде што фрагментите од минатото, сеќавањата за другата, почината ќерка и стравот од утрешниот ден се судираат без никакво логично предупредување. Поповски гради сцени кои се прекинуваат со бури и грмотевици помеѓу репликите, кои повторно се појавуваат со различни тонови или кои замрзнуваат во значајни паузи каде што тишината тежи повеќе од зборовите. Оваа намерна манипулација со ритамот создава константно чувство на метафизичка несигурност: публиката го губи поимот дали некој настан навистина се случува, дали е сон или кошмар проектиран во дневната соба од куќата.

Бајруш Мјаку, семиотика на телото што паѓа

Бајруш Мјаку гради лик со извонредни слоевитости, мајсторски избегнувајќи ја замката на шаблонизирана игра или мелодраматична виктимизација. Неговиот Андре започнува како интелектуален, авторитарен маж, со доминантно сценско присуство и полн со цинична и корозивна иронија, кој по секоја цена одбива да им се предаде на грижите на другите или да признае се дека ја губи контролата. Мјаку го игра борецот кој со нокти ги брани последните бедеми на своето достоинство, а не едноставно некој болен старец. Психолошкиот премин од овој родителски авторитет кон апсолутна немоќ се случува преку ситни кршења: изгубен поглед за една секунда, лесно треперење на гласот или ненадејно замрзнување на телото пред лице кое веќе не го препознава.

Постојаната проверка на рачниот зглоб од страна на Мјаку не е само детаљ од играта, туку се претвора во архетипски гест. Часовникот за него е последниот инструмент што го држи поврзан со геометриската реалност; кога тој исчезнува, неговото тело доживува губење на тежината, контракција што го покажува паниката од губење на координатите на светот. Сцената во која тој импровизира чекори од степ-танц и тврди дека бил танчер пред новата негувателка е ремек-дело на сценската пластичност. Тоа е моментот кога неговото тело добива лажна, речиси лирична и очајна виталност. Оваа игра со маската и гротеската го прикажува последниот обид на Андре да изгледа вреден, привлечен и силен во очите на другиот.

Транзицијата од елегантното сако на почетокот, кое го претставуваше неговиот социјален статус, до постојаните, задолжителни пижами болно го визуелизира неговото социјално соблекување. Телото на Мјаку претрпува физичко собирање на сцената: рамената се затвораат, одењето станува повлечено и несигурно, сведочејќи за целосното физичко предавање пред хаосот на заборавот.

Актерската коралност, играта како психолошки оркестар

Актерската екипа не функционираше како посебен куп индивидуалности кои го бараат протагонистот, туку како корален организам совршено синхонизиран во функција на драмата на Андре.

Амернис Нокшиќи (Ана): Гради извонреден портрет, нијансиран и крајно воздржан, на ќерката заглавена на крстопатот меѓу моралната должност кон таткото и желбата да го изгради својот личен живот. Нејзината игра се одликува со висока емоционална контрола. Нејзината болка никогаш не експлодира во крици или клишеа на плачење; таа се дави во долгите тишини, во тешките воздишки и во нејзиниот скршен поглед кога татко ѝ ја третира како туѓинка или кога покажува знаци на несвесна агресивност.

Фисник Зеќири (Пјер): Ја носи на сцената рационалната студенилост, прагматизмот и суровоста на надворешниот свет. Неговата нестрпливост, острите движења и ладните тонови со кои комуницира со Андре функционираат како психолошки удари што ги уништуваат илузиите на старецот. Играта на Зеќири е неопходна бидејќи ја внесува потребната ритмичка тензија и ја лишува претставата од секаков излишен сентиментализам, покажувајќи ја тешката тежина што болеста ја врши врз семејниот круг.

Сабина Мемиши-Асланај (Лора): Го претставува елементот на светлина, свежина и афективна меморија на сцената. Нејзината игра се карактеризира со природност и невина добронамерност. Сепак, оваа нежност влегува во длабок и трагичен контраст со умот на Андре, кој очајно го користи нејзиното присуство за да ја проектира сликата на својата покојна ќерка, Елена, создавајќи дијалог помеѓу две различни реалности.

Флакрон Алиу и Мелика Кастрати (Непознатиот маж и жена): Тие се главните катализатори на апсолутната дестабилизација и на брехтовскиот ефект на оттуѓување. Преку менување на местата и улогите без никакво логично објаснување, нивната намерна, ладна игра, без емоционални нијанси и речиси механичка, го материјализира концептот на Фројд за „језивото“ (das Unheimliche) кое произлегува од познатото. Нивната интеракција со Мјаку ја принудува и самата публика да се сомнева во точноста на она што го гледа на сцената.

Сценографија на постепено “соблекување”, костими и акустика на паниката

Сценографскиот концепт на Енес Деари служи како активен лик и генијална визуелна метафора за распаѓањето на мозокот на Андре, а не како пасивен декор. На почетокот, сцената прикажува топол стан, полн со мебел, цвеќиња, слики и знаци на интелектуален живот. Преку постепен и церемонијален процес на “соблекување” на сцената, парчињата мебел исчезнуваат едно по едно… Ова празнење на просторот точно го одразува бришењето на меморијата и празнењето на синапсите во умот на Андре. Во последните чинови, сцената се претвора во стерилна, празна и ладна болничка кутија, визуелизирајќи ја на застрашувачки начин тоталната изолација и целосната загуба на неговиот свет.

Музиката и звучниот пејзаж изграден од Оливер Јосифовски одбиваат да ги придружуваат сцените или да ги разубавуваат емоциите. Нивната задача е да ги погодат со акустично насилство. Преку ненадејни прекини, силно отсечени звуци и темна, ладна и пулсирачка атмосфера, Јосифовски ја гради „чистата акустика на дезориентацијата“. Овие звучни удари доаѓаат токму во моментите кога Андре го губи конецот на разговорот или кога реалноста околу него се менува. Музиката шематски ги симулира моменталните прекини на менталниот тек, нападите на паника и постојаниот темен шум што го придружува процесот на заборавање, станувајќи аудитивен преведувач на егзистенцијалниот ужас.

Костимите реализирани од Изет Цури, Веса Џелили и Анд Халими се претвораат во визуелни инструменти кои ја градат ладната психолошка атмосфера на претставата. Преку елегантните бои и кроеви, облеката на Ана и Пјер се вклопува со стерилните ѕидови на сцената, засилувајќи го чувството на семејна изолација. Во случајот на Андре, болниот премин од достоинственото сако на интелектуалецот до задолжителните пижами го визуелизира неговото социјално соблекување и физичкото предавање пред заборавот. Од друга страна, сличната, но деформирана облека на непознатите ликови помага во градењето на клима на трилер, каде што публиката го споделува истиот параноичен сомнеж со главниот лик.

Финалниот катарзис, реквием на лисјата

Претставата патува кон својот драмски и естетски врв во Сцената 15, каде што секоја маска, сценска заштита и секоја илузија за куќата дефинитивно паѓа. Бајруш Мјаку овде го постигнува она што во модерната театрологија (според Јежи Гротовски) е познато како „целосно духовно соблекување“ или „свет актер“. Лишен од секаков одбранбен механизам, затворен во клинички простор што не го препознава, неговиот Андре физички и емотивно се враќа во беспомошно дете кое очајно плаче и ја бара својата мајка за да го земе дома. Неговиот сумарен монолог доаѓа без никаков вештачки напор или мелодраматични тонови: „Имам впечаток дека ги губам сите лисја, едно по едно… но за гранките! И за ветерот…“. Оваа фраза експлодира како чиста театарска поезија за бавната смрт на сопственото јас и идентитетот.

Преку оваа мајсторска интерпретација на Мјаку и прецизното режисерско преплетување на Поповски, оваа претстава ги надминува границите на обичното инсценирање и се претвора во универзално и потресно сведоштво за кршливоста, смртноста и вредноста на човечката меморија.